Những đứa con trong gia đình (Nguyễn Thi)

Những đứa con trong gia đình là một truyện ngắn có cốt truyện khá đơn giản. Truyện kể về mấy chị em Việt có bố bị Tây bắt, chặt đầu. Mẹ mới bị đại bác Mĩ giết chết hồi năm ngoái. Hai chị em Chiến, Việt tranh nhau đi tòng quân. Chỉ trong một trận đánh, Việt diệt được một xe đầy Mĩ và sáu Mĩ lẻ. Bị thương nặng, lại lạc mất đơn vị, Việt nằm lại trên chiến trường bà ngày đêm, súng vẫn lên đạn, ngón tay cái, ngón tay duy nhất còn nhúc nhích được, vẫn luôn đặt trên cò súng. Tỉnh rồi lại mê, mê rồi lại tỉnh, anh nhớ lại những kỉ niệm vui vuồn tuổi thơ, nhớ lại ba má, anh chị em, nhớ chú Năm. Việt và Chiến ra đi đánh giặc để báo thù cho ba má, để giải phóng quê hương, tiếp tục trang sử anh hùng của gia đình. Anh Tánh dẫn tiểu đội đi tìm Việt suốt ba ngày, mấy lần đụng địch, lục suốt mặt trận dài dằng dặc mới gặp được Việt và đưa về bệnh viện quân y. Lúc vết thương sắp lành, anh Tánh giục Việt viết thư cho chị Chiến.

Truyện được kể chủ yếu qua hồi ức của nhân vật, trong hoàn xảnh nhân vật bị thương nặng, nằm lại trên chiến trường, nghĩa là đang đối mặt với cái chết. Kết cấu và tổ chức các sự kiện trong tác phẩm diễn biến theo trí nhớ và ý nghĩ của nhân vật khi đứt, khi nối sau mỗi lần ngất đi, tỉnh lại. Truyện được kể theo quan điểm nhân vật. Nhân vật chính, đồng thời là người kể chuyện là một chiến sĩ giải phóng quân, nhưng còn quá trẻ, mới mười bảy tuổi. Nói cách khác, Việt vẫn còn rất “trẻ con”, nên những câu chuyện thông qua hồi ức của Việt cũng mang tâm lí “trẻ con”, nhưng cũng có lúc rất nghiêm túc và quan trọng nữa. Những hồi ức, liên tưởng này của Việt vốn gắn bó với quê hương, gia đình mình bằng những kỉ niệm cụ thể về chị Chiến, chú Năm, về mẹ, về cha. Chẳng hạn khi tỉnh lại lần thứ hai, Việt nghe thấy tiếng ếch nhái thì Việt lại nhớ đến chuyện cùng chị Chiến đi bắt ếch, rồi lại nhớ chú Năm phân xử việc tranh công giữa hai chị em ai bắt nhiều, ai bắt ít, rồi chú Năm lấy mấy con trọng trọng về nhậu, khi nhậu hứng khởi lên chú Năm lại hò, rồi nghĩ đến cuốn sổ ghi công trạng gia đình của chú Năm. Tỉnh lại lần khác lúc ban ngày, người Việt khô khốc, thèm tắm và thèm vào bếp lục cơm nguội, lại nhớ đến gói cơm và bình nước nhưng tay đau không với lấy được, lại nghĩ đến đồng đội đang đi tìm mình đâu đó. Những âm thanh của chiến trường bắt Việt phải nghĩ về thực tại: giặc có thể tới; từ đó mà ngẫm nghĩ về cái chết và mối thù quân giặc. Việt nghe tiếng chim cu gáy đâu đây lại nhớ những ngày ở nhà đi bắn chim bằng ná thun, lại nhớ lúc đi bộ đội đem theo cái ná thun; rồi nhớ chuyện đi bộ đội vào cái ngày đó má mới mất, lại nhớ đến má, từ nhớ má mà nghĩ đến ba. Kỉ niệm không thể quên được với Việt là hai chị em giành nhau đi bộ đội và cuộc nói chuyện giữa chị Chiến với Việt trong việc sắp đặt chuyện gia đình để lên đường nhập ngũ.

Câu chuyện gia đình Việt không được sắp xếp để chuyện nào ra chuyện ấy, bắt đầu từ đâu đến đâu mà diễn biến theo tâm lí và hoàn cảnh của nhân vật. Đây là kiểu kết cấu độc đáo của tác phẩm, đòi hỏi người đọc muốn theo dõi câu chuyện phải biết lựa chọn, sắp xếp lại, từ đó mới khám phá được ý nghĩa của tác phẩm. Kết cấu này diễn ra trong tâm trí nhân vật khi hồi tưởng về những kỉ niệm mà chính nhân vật trải qua hay là câu chuyện trong gia đình. Lần theo từng chi tiết, có thể thấy một số nét nổi bật về con người và sự việc được kể trong tác phẩm như sau:

Nhân vật trong tác phẩm có nhiều đặc điểm con người và tính cách giống nhau: họ là những người dân Nam bộ sống dưới thời đại cách mạng, gia đình có truyền thống cách mạng, hy sinh vì cách mạng và họ có lòng căm thù giặc sâu sắc, gan dạ, dũng cảm, và khao khát được chiến đấu giải phóng quê hương. Tính cách của con người Nam Bộ bộc trực, thẳng thắn, trung thực, giàu tình nghĩa ở trong mỗi nhân vật được phát huy trong tình đồng chí, đồng đội, thủy chung với gia đình, với cách mạng và Tổ quốc.

Chuyện của một gia đình được kể lại trong bối cảnh của khói lửa chiến tranh ác liệt qua khung cảnh chiến trường mà Việt, một đứa con của gia đình đó, chiến đấu và bị thương, lạc đơn vị, xung quanh vẫn là tiếng máy bay, tiếng xa tăng, tiếng súng vẫn rền vang. Trong hoàn cảnh ấy, tình cảm gia đình và sự gắn bó với quê hương hiện về cùng với những kỉ niệm tuổi thơ đã làm nên vẻ đẹp tâm hồn của nhân vật Việt, đồng thời qua đó thể hiện tâm hồn của các nhân vật khác như chú Năm, chị Chiến.

Bên cạnh những đặc điểm và tính cách giống nhau đó, mỗi nhân vật trong tác phẩm có những nét riêng biệt, tạo nên những tính cách kiểu người Nam Bộ trong hệ thống nhân vật của Nguyễn Thi.

Chú Năm là một người lao động chất phác, giàu tình yêu thương, hay mơ mộng, gửi tâm hồn mình vào những câu hò. Tuy nhiên con người này là trụ cột trong gia đình, thay mặt ba má Việt để phân giải, quyết định những công việc mà hai chị em Việt không nhất trí với nhau. Đồng thời chú là người giữ gìn truyền thống của một gia đình cách mạng và giáo dục truyền thống đó cho lớp trẻ trong gia đình là Việt và Chiến. Chú Năm còn là nhân vật phát ngôn cho quan điểm về trách nhiệm của con người đối với gia đình và Tổ quốc: chuyện gia đình ta nó cũng dài như sông, để rồi chú sẻ chia cho mỗi người một khúc mà ghi vào đó, việc nhà nó thu được gọn thì việc nước nó mở được rộng, gọn bề gia thế, đặng bề nước non.

Má Việt mang “tính cách Út Tịch”, bà đã mang tính gan góc khi còn con gái, nên khi trái pháo của giặc bắn ra không nổ, bà nhặt bỏ vào rổ mang về. Bà là người rất mực thương chồng, thương con, đảm đang, tháo vát, căm thù giặc sâu sắc, đầy nhiệt tình cách mạng. Cuộc đời của má Việt chồng chất những gian nan, vất vả cùng với những đau thương nhưng bà vẫn cắn răng, nén chặt nỗi khổ ấy trong lòng để nuôi con, để đánh giặc.

Việt và Chiến là hai nhân vật chính trong tác phẩm, đại diện cho thế hệ trẻ miền Nam trong cuộc kháng chiến của dân tộc. Hai nhân vật này là những đứa con trong một gia đình có truyền thống cách mạng, đều thương yêu nhau, thương ba má và chú Năm, đều khao khát được đi đánh giặc trả thù cho ba má.

Việt được tác giả xây dựng thành hai con người có tính cách khác nhau nhưng bổ sung cho nhau

Con người trẻ con ở Việt là tính cách hồn nhiên, hiếu động, rất thương chị nhưng hay tranh giành với chị (thương thị theo cách trẻ con: khi anh em trong đơn vị hỏi thì Việt giấu chị vì sợ mất chị, khi có việc phải lo toan, xắp đặt thì phó mặc cho chị, trong suy nghĩ của Việt, chị Chiến giống má, vì thế cũng phải lo toan như má,…) đi bộ đội mang theo ná thun, khi có súng rồi mà vẫn giữ cái ná thun trong túi, không sợ Mĩ mà lại sợ ma, nằm lại trên chiến trường nhưng trước khi nghĩ đến gia đình là nghĩ đến những kỉ niệm của tuổi thơ như bắt ếch, bắn chim. Việt vốn là con người gan dạ và dũng cảm. Ngay từ khi còn bé tí, Việt dám xông vào đá thằng giặc đã giết ba mình. Việt xung phong đi đánh giặc cũng hào hứng như đi bắt ếch, bắn chim

Con người chiến sĩ trong Việt thể hiện ở tình cảm đồng đội, rất yêu thương đồng đội. Trong chiến đấu, Việt ngoan cường, dùng thủ pháo diệt xe bọc thép Mĩ và tiêu diệt thêm sáu Mĩ lẻ. Chiến công đầu của chiến sĩ giải phóng còn quá trẻ như Việt quả là chiến công anh hùng. Bị thương nặng, mặt mũi chân tay đẫm máu, mắt bị thương không nhìn thấy gì, lại đói khát, chỉ còn một viên đan đã lên nòng và ngón tay cái còn cử động được nhưng Việt vẫn luôn ở tư thế sẵn sàng chiến đấu: Trên trời có mày, dưới đất có mày, khu rừng này còn có mình tao. Mày có bắn tao thì tao cũng bắn được mày.

Là đứa con trong gia đình, Việt rất thương ba má, nung nấu mối thù nhà, quyết đánh giặc để trả thù cho ba má, để giải phóng quê hương, được chú Năm yêu thương và gửi gắm tâm hồn. Câu hò của chú Năm gửi gắm bao tình cảm tốt đẹp với Việt: khi thì Việt biến thành tấm áo vá quàng hoặc con sông dài cá lội của chú, khi thì Việt biến thành người nghĩa quân Trương Địn, ngọn đèn biển Gò Công, hoặc ngôi sao sáng ở Tháp Mười.

Nhân vật chị Chiến là kiểu nhân vật nữ của Nguyễn Thi. Chị Chiến chỉ lớn hơn Việt khoảng hơn một tuổi nhưng mang nhiều tính cách của người lớn và cũng gắn bó với lớp người đi trước nhiều hơn. Trong nói năng, Việt luôn thấy chị Chiến giống má và còn học được cách nói “trọng trọng” của chú Năm. Khi má mất thì chị Chiến gánh vác ngay công việc của má, luôn lo toan, sắp xếp công việc gia đình, quyết đoán trong mọi việc, hành động dứt khoát, có trách nhiệm đối với gia đình, lo lắng chăm sóc em, đưa bàn thờ ba má đi gửi trước khi lên đường tòng quân. Hoàn cảnh đã làm cho chị Chiến, một cô bé trở thành một người lớn, có nhiều điểm giống má, nhưng dẫu sao, Chiến cũng vẫn là cô gái mới lớn, vẫn mang dáng vẻ trẻ trung, khi nào cũng có cái gương trong túi. Tính cách không nhất quán, luôn nhường nhịn em nhưng lại tranh công bắt ếch với em, tranh giành với em khi đi đăng kí tòng quân. Ngoài những nét sinh động về tính cách đó, nhân vật chị Chiến vẫn mang khí phách kiểu “tính cách Út Tịch”, Chiến cũng quyết tâm đi bộ đội để trả thù nhà, vẫn mang quyết tâm như dao chém đá: Tao đã thưa với chú Năm rồi. Đã làm thân con gái ra đi thì tao chỉ có một câu: Nếu giặc còn thì tao mất, vậy à!

Những đứa con trong gia đình là một truyện ngắn tiêu biểu cho phong cách nghệ thuật truyện và kí của Nguyễn Thi. Rất nhiều tác phẩm của ông đã phản ánh tinh thần, ý chí và sức mạnh của các thế hệ nhân dân miền Nam đánh giặc cứu nước, cứu nhà. Nhưng ở tác phẩm này, nhà văn không trình bày về những chiến thắng xuôi chiều mà chỉ khai thác ở phía nghĩa tình gia đình trong mối quan hệ nghĩa tình cách mạng.

Về xây dựng nhân vật, ngoài việc thể hiện tính cách con người Nam bộ trong thời đại cách mạng thì Nguyễn Thi rất am hiểu và sâu sát với nhân vật của mình. Nhà văn đã đưa người đọc đi vào thế giới mênh mông sâu thẳm của tâm hồn nhân vật để phát hiện các mối quan hệ gia đình, xã hội, quan hệ địch, ta với những tình cảm sâu nặng và phong phú của con người. Qua theo dõi diễn biến nội tâm nhân vật Việt, người đọc đi đến cuộc sống bên trong của các nhân vật khác như chú Năm, chị Chiến, má Việt.

Việc tạo dựng bối cảnh rộng lớncả về không gian và thời gian trong một thời điểm lịch sử (thời điểm Nguyễn Thi viết tác phẩm là thời điểm Mĩ đưa quân ào ạt vào miền Nam), đã làm cho câu chuyện gia đình trở thành câu chuyện của dân tộc và thời đại.

Đặc sắc nhất của tác phẩm là nghệ thuật dựng hồi ức, một lối tự sự có nhiều nét riêng. Câu chuyện được thuật lại không hoàn toàn theo trật tự thời gian mà chủ yếu là theo dòng hồi tưởng miên man, đứt nối của nhân vật. Lối thuật truyện này giúp tác giả nối các câu chuyện ở các quãng thời gian khác nhau một cách liền mạch, sự qua lại giữa quá khứ và hiện tại diễn ra một cách tự nhiên cùng với những chi tiết thoáng đến thoáng đi mà ở đó đã gợi nên biết bao tư tưởng, tình cảm lớn lao và trọng đại. Lối thuật chuyện theo dòng kí ức này đã làm cho kết cấu của truyện ngắn trơ nên linh hoạt, sống động và có nhiều ngả rẽ, nhiều khúc quanh làm cho người đọc không thể đoán biết trước được sự việc mà buộc phải theo dõi từ đầu đến cuối, chờ đợi sau mỗi lần tỉnh lại của nhân vật.

Cuối cùng, đặc sắc về truyện ngắn Nguyễn Thi phải nói đến việc sử dụng ngôn ngữ, vừa đậm màu sắc Nam bộ, vừa cô đọng, súc tích vừa giàu cảm xúc. Chẳng hạn những câu nói của người đại diện cho truyền thống gia đình, phần lớn là những câu mang ý nghĩa sâu sắc. Câu nói “… chuyện gia đình nó cũng dài như dòng sông, để rồi chú chia cho mỗi người một khúc để ghi vào đó” là câu nói mang tính khái quát về truyền thống gia đình giống như dòng sông, có ngọn nguồn, chảy theo một hướng mà mỗi đứa con là một khúc sông gia đình ấy, nhưng là khúc sau, càng về sau càng nhiều nước, nhiều thành tích và nhiều sự quyết tâm hơn. Các nhân vật của Nguyễn Thi được xây dựng trong tác phẩm là để luôn hướng về truyền thống ấy.

Trong tác phẩm, có lẽ đoạn văn cảm động nhất là đoạn nói về chị em Việt khiêng bàn thờ ba má sang gửi nhà chú Năm. Xây dựng đoạn văn này, Nguyễn Thi muốn tạo dựng một không khí thiêng liêng trước ngày hai chị em lên đường thực hiện tình cảm sâu nặng đối với ba má, đối với truyền thống gia đình, đồng thời làm nghĩa vụ cao cả của người thanh niên đối với Tổ quốc. Mối thù đối với bọn giặc bây giờ đã có hình, có khối, đang đè nặng lên đôi vai hai chị em. Trong khung cảnh này, nhân vật đã bộc lộ được ý chí và quyết tâm lên đường đánh giặc của mình đồng thời như là hình thức đối thoại tâm linh với những người đã khuất để thể hiện sự trưởng thành của nhân vật về nhận thức và có thêm sức mạnh, ý chí và lòng dũng cảm trước lúc ra trận.

(HDDVLV12)

About these ads

Bình luận nha :)

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Log Out / Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Log Out / Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Log Out / Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Log Out / Thay đổi )

Connecting to %s